Παρασκευή, 5 Δεκεμβρίου 2008

Μάθημα πατριδογνωσίας

Άρης Μπερλής
Στη στήλη "πατριδογνωσία", της κυριακάτικης Καθημερινής, γνωστοί Έλληνες απαντούν σε ερωτήματα τα οποία επιχειρούν να ανιχνεύσουν ό,τι σχετίζεται μ'αυτό που αποκαλούμε "ελληνικότητα" . Σας παρουσιάζουμε τις απαντήσεις του μεταφραστή και κριτικού της λογοτεχνίας Άρη Μπερλή, που τις βρήκαμε ενδιαφέρουσες.
Μπορείτε κι εσείς να απαντήσετε σε όποιο από τα ερωτήματα σας προκάλεσε το ενδιαφέρον ή και να σχολιάσετε τις απαντήσεις που δίνει ο Άρης Μπερλής.

( Κι αν δε θέλετε, δε χάλασε ο κόσμος! Μπορείτε να επιλέξετε ελεύθερα τον τρόπο που θα απολαύσετε το σαββατοκύριακό σας - και μακριά από διαγωνίσματα, ε; )

Αρης Μπερλής «Είμαστε τόσο ξεχωριστοί όσο και οι άλλοι,
τόσο κοινοί όσο και οι άλλοι...»

Της Αννας Γριμάνη

Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;
Ούτε το ένα ούτε το άλλο. Είναι μάλλον κατασκευή και ιδεολόγημα. Η λέξη πλάστηκε το 1851 από τον επιφυλλιδογράφο Κ. Πωπ. Φαντάζεστε τον Κολοκοτρώνη να συζητεί περί ελληνικότητας; Βεβαίως υπάρχουν όψεις μιας ελληνικής ιδιομορφίας στην κουλτούρα, στην τέχνη, που μπορούν να μας συγκινήσουν. Οπως και όψεις της αγγλικότητας, της γαλλικότητας, της ρωσικότητας και ούτω καθ' εξής.

Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα.
Τη γεύση της παλιάς ντομάτας. Και κάποιες αρετές που εξετίμησα, μεγάλες κάποτε μα σήμερα «μικρές» στο χρηματιστήριο αξιών: την μπέσα, την ακεραιότητα, την αφέλεια, την αμεσότητα. Ιδιότητες, βέβαια, όχι αποκλειστικά νεοελληνικές. Η μπέσα είναι αλβανικής προέλευσης, η ακεραιότητα (integritas) ρωμαϊκή, η αμεσότητα αριστοτελική, η αφέλεια από τον Πλούταρχο.

Η υπέροχη εκδοχή του Ελληνα.
Οι δάσκαλοι του 19ου αιώνα. Oι γυναίκες και οι άντρες του πρώτου ΕΑΜ.

Αυτό που με χαλάει.
Η νεοελληνική εξυπνάδα. Η νεοελληνική απαιδευσία. Η απουσία πρόβλεψης για το μέλλον, η απουσία φρόνησης (πότε ήταν η τελευταία φορά που ακούσατε τη λέξη ή την είδατε γραμμένη;), «φρόνηση», από το φρην=μυαλό. Η ικανότητα να βλέπεις ότι κάτι θα συμβεί προτού συμβεί.

Προσόν ή μειονέκτημα να είσαι Ελληνας σήμερα;
Μειονέκτημα, μολονότι δεν είμαι βέβαιος αν συνιστά πράγματι πλεονέκτημα ό,τι άλλο θα μπορούσε κανείς να είναι.

Παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής ή μένει κολλημένος σε μια ρητορική ελληνικότητα;
Ωραία το θέσατε. Δεν παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής και μένει κολλημένος σε μια ρηχή και φενακιστική «ελληνικότητα». (Και βέβαια υπάρχουν νησίδες παραγωγής πολιτισμού, αλλά δεν δίνουν αυτές τον τόνο.) Από την άλλη, αμφιβάλλω αν τα άλλα έθνη παράγουν πράγματι σήμερα νέο πολιτισμό. Οι πολιτιστικές μορφές κάποτε τελειώνουν και τότε συντηρούμε όσο μπορούμε τις παλιές. Αυτό κάτι είναι. Παράγω πολιτισμό σήμερα ίσως θα σήμαινε διαφυλάττω ως κόρην οφθαλμού ό,τι καλό μου παραδόθηκε.

Με ποια ταυτότητα οι Ελληνες περιέρχονται στον σύγχρονο κόσμο;
Με την ταυτότητα του οιηματία, του ξερόλα, του πλεγματικού. Με τα Αγγλικά του φτωχού στην Οξφορντ Στριτ και στα διεθνή συνέδρια και fora.

Το ελληνικό μου «γιατί» κι ένα «πρέπει» που πέταξα.
Δεν έχω ελληνικά «γιατί» και «πρέπει». Δεν έχω καν «γιατί» και «πρέπει». Τα «γιατί» κατόπιν εορτής είναι μάταια. Και ως προς τα «πρέπει», σας παραπέμπω στον Οδυσσέα Ελύτη: «Πιάσε το Πρέπει από το ιώτα και γδάρε το ίσαμε το Π.»

Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.
Δεν υπάρχει «εθνική» αλήθεια. Το έχει πει ο Σολωμός, είναι πασίγνωστο.

Η Οδός των Ελλήνων στον παγκόσμιο χάρτη - ορίστε την.
Δεν έχω απάντηση σ' αυτό το ερώτημα. Θα απαντήσω όμως σε ένα άλλο, υποθετικό αλλά συναφές. Ναι, καλή είναι η πατριδογνωσία, καλό είναι να γνωρίζει κανείς την πατρίδα του (αρχικά η λέξη σήμαινε να γνωρίζεις την ιδιαίτερη πατρίδα σου, το χωριό σου ή την πόλη σου), αλλά καλύτερο είναι αυτή η γνώση να αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης «γεωγνωσίας» ή «ανθρωπογνωσίας». Να γνωρίζεις, ας πούμε, ότι οι πάγοι που έλιωσαν στον Βόρειο Πόλο θα επηρεάσουν και τον δικό σου τόπο, ότι η μοίρα ενός παιδιού στην Αφρική μπορεί να είναι η μοίρα των παιδιών σου, ότι μια ξένη λογοτεχνία είναι εξίσου καλή ή και καλύτερη από τη δική σου, ότι η εθνική σου ομάδα είναι πρώτη είναι και τελευταία, ότι είσαι τόσο ξεχωριστός όσο και οι άλλοι, τόσο κοινός όσο και οι άλλοι -τελικά τίποτα το τόσο ιδιαίτερο- φύγε λοιπόν, ξεκόλλα, ανοίξου.

5 σχόλια:

  1. Ο κύριος Μπερλής είναι εξαιρετικός, ένας από τους καλύτερους μεταφραστές.. Είχα διαβάσει πριν περίπου ένα χρονο μια συνέντευξη που είχε δώσει στη lifo, και με είχε κερδίσει με τις απαντήσεις/απόψεις του..
    Οποιος θέλει μπορεί να τη διαβάσει :πατώντας εδώ.
    Νομίζω πως αξίζει το χρόνο σας..

    Απο τις απαντήσεις που ανέρτησες Διονύση, κρατώ κυρίως την αναφορά στη φράση του Ελύτη (έχω και μια αδυναμία ..), αλλά πιο πολύ την απάντηση στο τελευταία ερώτημα..Η τελευταία παράγραφος εχει πολύ νόημα..Και οι τελευταίες φράσεις του "φύγε λοιπόν, ξεκόλλα, ανοίξου"..
    Να είσαι καλά..
    Καλό σκ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Στην αρχή της μεταπολίτευσης είχε πραγματοποιηθεί μια ανάλογη έρευνα.
    Ίσως θα είχε ενδιαφέρον να βλέπαμε ποιοι μιλούσαν τότε και να συγκρίναμε τις απόψεις!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Το ωραίο είναι να μην σου αρέσει μόνο η ανάρτηση, αλλά να περιμένεις με πολύ ενδιαφέρον τα σχόλια!
    Το τελευταίο κομμάτι του κειμένου με βρίσκει και εμένα απόλυτα σύμφωνη. Συχνά η ενασχόληση με τη βιολογία, όπου η ορολογία αφορά οικοσυστήματα, με σχετικά όρια και η εξάσκηση σε ένα είδος σκέψης: " με νοιάζει, εμένα, στην Έλλαδα, με τα δικά που προβλήμτα , αν θα σωθεί η πολική αρκούδα", σε κάνει να νιώθεις "πολίτης του κόσμου". Θεωρώ ότι πρέπει να είναι και διδακτικός στόχος, για το μάθημα στην εκπαίδευση!
    Αναρωτιέμαι πάντως, τι ρόλο παίζει στη διαμόρφωση συνείδησης "¨Ελληνα" η διδασκαλία της Ιστορίας στο Ελληνικό σχολείο...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Helene,
    merci!

    roadartist,
    Ευχαριστούμε. Εξαιρετικό συμπλήρωμα στη δική μας ανάρτηση η συνέντευξη που μας προσφέρεις.
    Εκτός από καλός μεταφραστής φαίνεται πως ο Μπερλής είναι και ένας κοινωνικά ευαίσθητος πολίτης και σκεπτόμενος άνθρωπος.

    Διαβάζοντας σήμερα τα λόγια του, σοκαρισμένος εγώ από τα γεγονότα της χτεσινής νύχτας, το αντιλαμβάνομαι ακόμα καλύτερα: Πόσο ανάγκη έχουμε τέτοιου είδους λόγο, σκέψη, να συντροφεύει τα έργα και τις μέρες μας.
    ( Ευχαριστώ για το καλό σκ, αν και αυτή τη φορά δεν έπιασε..:-( )

    Λίλα,
    Τι θυμάσαι! ( Εγώ, όχι.) Ναι. Σίγουρα θα υπάρχει κάποια απόσταση στις απόψεις, κάποια απόκλιση στην οπτική γωνία.. Έχεις κάποια στοιχεία;

    Στέλλα,

    Πράγματι, η συζήτηση είναι το ζητούμενο - και δεν έρχεται πάντα. Ακόμα κι εγώ την επιζητώ. Τα επιβραβευτικά σχόλια επισκιάζουν τα πάντα..
    Πόσο μακρυά πιστεύω πως είμαστε από αυτό που αποκαλείς " πολίτες του κόσμου", εδώ στην Ελλάδα. Πόσο πολύ καλλιεργείται η ενδοστρέφεια και η ομφαλοσκόπηση εδώ, στο μικρό χωριουδάκι μας...

    Όσο για την Ιστορία, ΜΗ! Έχει που έχει αέρα σήμερα, ας μην ανοίξουμε τώρα και τον ασκό..
    Καληνύχτα. Χαιρετισμούς στα παιδάκια σας, της περιβαλλοντικής.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Το ιστολόγιό μας στοχεύει στη συμμετοχή, τη συζήτηση, την ανταλλαγή, την έκφραση απόψεων και ιδεών, γι' αυτό και τα σχόλιά σας είναι κάτι παραπάνω από ευπρόσδεκτα:-)